Sumienność, skrupulatność i nadmierne zaangażowanie w pracę, nacisk na szczegóły, pracę oraz produktywność. Narzucanie sobie i dążenie do sprostania wysokim standardom osobistym czy perfekcjonizm, są w dzisiejszych czasach uznawane za cechy prowadzące do sukcesu. Jednak zbyt duże ich nasilenie może powodować problemy w kontaktach z innymi ludźmi, powodować trudne do opanowania napięcie czy pozbawiać spontaniczności. Są one również obecne u osób, których osobowość przyjmuje charakter anankastyczny, inaczej nazywany też obsesyjno-kompulsyjnym

Pracoholizm i produktywność

Cechy takie jak oddanie zasadom, dokładność, poświęcenie się pracy czy duża powaga mogą doskonale wspierać przystosowanie się i zaradność, nie powodując cierpienia, a wręcz odwrotnie – przyczyniając się do dobrej organizacji życiowej. W kulturze zachodniej, osoby z tymi cechami uchodzą za skuteczne i świetnie adaptujące się oraz odnoszące sukcesy. Jeśli zwykle dużo pracujesz, swoje zadania pragniesz wykonywać bezbłędnie, udaje Ci się to, a w konsekwencji odczuwasz dużąsatysfakcję – istnieje szansa, że Twoja osobowość może mieć charakter anankastyczny (o różnicy między typem osobowości a zaburzeniem osobowości pisaliśmy tu: https://psycholog-ms.pl/histrioniczne-zaburzenie-osobowosci-teatr-jednego-aktora/ ).

Ludzie o osobowości anankastycznej, inaczej nazywanej też obsesyjno – kompulsywną, często sprawiają wrażenie poważnych, doskonale zorganizowanych, bardzo lub wręcz nadmiernie zaangażowanych w pracę. Często są postrzegani jako pracoholicy, perfekcjoniści, odnoszący sukcesy tytani pracy. Nie są jednak w stanie zakończyć jej w stanie “wystarczającym” bo będą dążyli do niedoścignionej perfekcji. Trudno im również brać udział w spontanicznych zabawach czy podejmować nagłe decyzje.

mężczyzna trzyma się balustrady w budynku i patrzy w dół

U osób doświadczających zaburzenia osobowości, obsesyjno – kompulsyjny perfekcjonizm sprawia, że wykonanie zadania staje się niezwykle trudne bądź wręcz niemożliwe.

Obsesyjno – kompulsyjne zaburzenie osobowości

Cechy osobowości anankastycznej ujawniają się najintensywniej w sytuacjach wymagających podporządkowywania się cudzej władzy czy autorytetom. Trudne dla osoby obsesyjno – kompulsyjnej będą momenty, w których zabraknie struktury, planu, zasad czy konkretnych ram. Dodatkowo, ciężko będzie jej sprostać wymaganiom związanym z intymnością i bliskimi relacjami.

Osobowość anankastyczną cechują nieustanne rozmyślania i działania, a jednocześnie trudność w odczuwaniu emocji, słuchaniu, zabawie, fantazjowaniu, marzeniu czy tworzeniu. W skrócie – osoby z zaburzeniem anankastycznym stawiają na rozum, lekceważąc i obawiając się swoich uczuć.

U osób takich mogą pojawić się powtarzające się, męczące i nieustające w swoim pojawianiu się myśli (obsesje) czy trudne do przerwania, niepożądane działania (kompulsje). O osobach z osobowością anankastyczną można usłyszeć jako o “żywych maszynach”.

Objawy obsesyjno – kompulsyjnego zaburzenia osobowości

Osoba doświadczajaca anankastycznego zaburzenia osobowościa jest skoncentrowana na porządkowaniu i skrupulatności. Dąży do tego, by mieć pod całkowitą kontrolą swoje życie – zarówno sferę psychiczną jak i relacje z innymi ludźmi. Tym, co będzie dla niej charakterystyczne, to przede wszystkim brak elastyczności czy otwartości.

Cechy tego zaburzenia osobowości zwykle stają się widoczne we wczesnym wieku dorosłym, w różnych sytuacjach. Aby móc podejrzewać u kogoś obsesyjno – kompulsyjne zaburzenie osobowości, musi pojawiać się co najmniej 5 z poniższych cech:

  • nadmierna koncentracja na regułach, szczegółach, wykazach, porządku, organizowaniu lub planach do tego stopnia, że traci z oczu cel i temat aktywności (np. nadmierne koncentrowanie się na zasadach gry, które uniemozliwia jej rozpoczęcie i jednocześnie powoduje napięcie zamiast rozluźnienie uczestników),
  • perfekcjonizm, który przeszkadza w wykonywaniu zadania (np. trudność w dokończeniu sprzątania, ponieważ nie spełnia ono standardów narzuconych przez samą osobę sprzątającą),
  • przesadne poświęcenie pracy i produktywności, prowadzące do zapominania lub rezygnowania z wypoczynku i życia społecznego,
  • przesadna sumienność, skrupulatność i sztywność w ramach wyznawanej przez osobęmoralności, etyki lub wartości,
  • nieumiejętność wyrzucania zużytych lub bezwartościowych przedmiotów, nawet jeśli nie mają żadnej wartości sentymentalnej,
  • nieumiejętność dzielenia się zadaniami/pracą z innymi ludźmi, jeśli ci nie wykonują jej dokładnie według planu (i planu samej osoby zaburzonej),
  • ubogi styl wydawania pieniędzy na siebie i innych; pieniądze traktowane są jako coś odkładanego na wypadek przyszłych katastrofy;
  • sztywność i upór.

mężczyzna przed laptopem patrzy na zegarek

Funkcjonowanie z anankastycznym zaburzeniem osobowości

Człowiek z osobowością obsesyjno – kompulsyjną będzie doskonale odnajdywał się w sytuacjach zawodowych, wymagających pracy. Przywiązanie do planowania i skrupulatność dają im zwykle możliwość nadmiernego angażowania się w pracę. Tym, co trudne dla osób anankastycznych, jest za to nawiązywanie głębszych relacji z innymi ludźmi. W kontaktach bowiem, są często odbierani jako nieelastyczni, moralizujący, nastawieni protekcjonalnie i pouczająco, skrupulatni i drobiazgowi aż doprzesady. Mają tendencję do wywierania silnej presji, by inni postępowali według ich przyzwyczajeń, bez zastanowienia nad tym, jak ludzie zareagują na te naciski. Ponieważ jednak pozycja społeczna jest dla nich niezwykle ważna, odpowiednio do niej dopasowują swoje zachowania, co może skutkować swego rodzaju nieszczerością czy wrażeniem “dwulicowości”. W stosunku do przełożonych okazują ogromny szacunek i poważanie, czasami wręcz bywają służalczy. Niestety jednak do osób im podległych oraz równych sobie będą wyniośli i despotyczni.

Wstyd, złość i poczucie winy

Osoby anankastyczne często wybuchają gniewem, surowo oceniają pod kątem moralnym, potrafią długo chować urazę. Dodatkowo, często stosują mechanizm obronny, nazywany przemieszczeniem.

Przemieszczenie polega na tym, że powstałe do pewnej osoby/ w pewnej sytuacji uczucia nie zostają wyrażone, a przeniesione na kogoś innego/ na inną sytuację. Dobrym przykładem będzie moment, w którym osoba anankastyczna zdenerwuje się na przełożonego_ną w pracy. Ponieważ stosunek do autorytetów jest oparty u niej na bezwzględnym szacunku i służalczości, uczucia te nie zostają wyrażone do szefa czy szefowej – ba! mogą nawet nie zostać uświadomione! Do głosu za to dojdą w domu, po powrocie z pracy.

Złość, pierwotnie na szefową/ szefa, zostanie rozładowana i wyrażona wobec partnera/ki. Powód takiego jest dość prozaiczny – kiedy gniew zostaje przeniesiony ze źródła na inny, “bezpieczniejszy” obiekt – uczucie to nie będzie powodowało wstydu. Wstyd bowiem jest emocją, której osoby obsesyjno – kompulsyjne bardzo intensywnie unikają.

mężczyzna rozgniewany z telefonem w dłoni

Przyczyny powstawania osobowości anankastycznej

Istnieje wiele koncepcji wyjaśniających powstawanie typu osobowości obsesyjno – kompulsyjnej, inaczej nazywanej anankastyczną. Ich cechą wspólną jest to, że to zaburzenie tłumaczą wewnętrznym konfliktem – z jednej strony ogromnych pokładów tłumionej złości i agresji, a z drugiej chęć i potrzeby akceptacji i miłości. Osoba zmagająca się z dużą ilością agresji, którą musi w sobie stłumić, by zyskać miłość i aprobatę, w rezultacie staje się sztywna i przestrzegająca zasad.

Dążenie tych osób do perfekcji jest tak na prawdę realizowaniem ogromnej potrzeby otrzymania miłości i aprobaty. Niestety, bliskość z innymi ludźmi jest dla osoby z OKZO niebezpieczna, ponieważ niesie ze sobą ogromne ryzyko. W wyniku bliskości, mogą bowiem wyzwolić się przytłaczające pragnienia otrzymania opieki i wsparcia. Jeśli nie uda się tych potrzeb zaspokoić, mogą pojawić się uczucia nienawiści, urazy, a nawet pragnienie zemsty. Osoby z OKZO mogą się obawiać, że ich gniew odstraszy od nich innych ludzi lub sprowokuje odwet.

Ten ich wewnętrzny konflikt dotyczący agresji powoduje, że uniżają się, stają się przymilni i pełni poważania do autorytetów. W ten sposób paradoksalnie zapewniają swoje otoczenie, że wcale nie przeżywają żadnej złości ani gniewu, co jest ogromnym zaprzeczeniem.

Obosowość obsesyjno – kompulsyjna a zaburzenie obsesyjno – kompulsyjne

Powszechnie kojarzonym zaburzeniem są zaburzenia obsesyjno – kompulsyjne, tak zwana nerwica natręctw. Nie jest to jednak to samo co osobowość obsesyjno – kompulsyjna i nie należy ich rozumieć jednakowo.

Objawami zaburzenia obsesyjno – kompulsyjnego są powracające, niechciane a natrętne myśli, tak zwane obsesje i przymusowe zachowania czyli kompulsje. Osoby doświadczające zaburzenia obsesyjno – kompulsyjnego cierpią ze wzglęgu na odczuwane wewnętrzne impulsy – nakazują im one bowiem wykonywanie niechcianych czynności i prześladują nawracającymi nieprzyjemnymi myślami. Uciążliwość objawów sprawia, że ludzie ci pragną się od nich uwolnić. W przypadku obsesyjno – kompulsyjnego zaburzenia osobowości sytuacja jest zupełnie inna. Ludzie ci zazwyczaj akceptują charakterystyczne dla tego zaburzenia cechy (np. perfekcjonizm) i zwykle uważają je za ważne dla obrazu własnej osoby. W związku z tym, często nie są w ogóle chętni do zmian.

Leczenie osobowości anankastycznej, obsesyjno – kompulsyjnej

Tak jak w przypadku poprzednio opisywanych przez nas zaburzeniach osobowości, głównym oddziaływaniem leczącym jest psychoterapia. Osoby mierzące sięz obsesyjno – kompulsyjnym zaburzeniem osobowości, w terapii będą zachęcane do pracy ze swoją złością, agresją i wstydem. Proces skupiony będzie na nawiązaniu relacji, w której obecny będzie szacunek i przestrzeń do ujawnienia i wyrażenia uczuć, który, w ramach zaburzenia człowiek im zaprzecza, przenosi na innych czy wyraża w nadmiarowym perfekcjonizmie.