Gabinety psychologiczne zazwyczaj goszczą dorosłych, jednak coraz więcej mówi się o zaburzeniach psychicznych u dzieci i młodzieży. Jak rozpoznać depresję u dziecka? Jakie problemy psychiczne dotykają dzieci? Kiedy zgłosić się z dzieckiem do psychologa? O co pyta psycholog na wizycie? Czy należy się do niej przygotować? Na te pytania odpowiemy w poniższym artykule.

Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży

Dzieci tak samo jak i my, dorośli, funkcjonują i rozwijają się w oparciu o relację ze swoim otoczeniem. Reakcje otoczenia na dziecko nie tylko kształtują jego zachowanie, ale też testują umiejętności radzenia sobie z różnymi trudnościami. Środowisko, poprzez reakcje i ocenianie, daje też informację zwrotną o tym, czy mały/młody człowiek funkcjonuje w tak zwanej normie. O ile my, dorośli zwykle jesteśmy w stanie samodzielnie ocenić czy cierpimy i czy potrzebujemy pomocy specjalisty, o tyle dziecko w tym zakresie polega na swoim otoczeniu – opiekun(k)ach, rodzicach, wychowawc(zyni)ach. To na nas, dorosłych, spoczywa obowiązek obserwowania dziecka i odpowiedniego reagowania na jego stan. 

 

Zaburzenia osobowości, zaburzenia nastroju, zaburzenia postrzegania i przetwarzania, uzależnienia, zaburzenia psychotyczne… Całe to spektrum zaburzeń i trudności zwykle rozważamy w kontekście osób dorosłych, jednak wiele osób zastanawia się, czy mogą one dotknąć też dziecka. 

Zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży – najczęściej diagnozowane 

Oficjalnie obowiązujący w Polsce spis chorób i zaburzeń psychicznych, czyli klasyfikacja ICD-10, dzieli problemy zdrowia psychicznego występujące u dzieci na dwie kategorie: 

  • zaburzenia rozwojowe 

oraz 

  • zaburzenia emocji i zachowania.

Zaburzenia rozwojowe u dzieci –  co to jest? 

Do zaburzeń rozwojowych zaliczamy: 

  • niepełnosprawność intelektualną, 
  • zaburzenia mowy i języka, 
  • specyficzne zaburzenia umiejętności szkolnych (w tym między innymi powszechnie znaną dysleksję), 
  • całościowe zaburzenia rozwoju (na przykład ze spektrum autyzmu), 
  • tiki (czyli niekontrolowane, nieadekwatne i nie pasujące do sytuacji ruchy i reakcje), 
  • moczenie się nocne, 
  • zanieczyszczanie się kałem, 
  • jąkanie się, 
  • zaburzenia odżywiania u niemowląt i dzieci, 
  • zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie. 

Te zaburzenia zwykle pojawiają się we wczesnym dzieciństwie i coraz więcej dzieci jest diagnozowanych już w pierwszych latach swojego życia. Niektóre zaburzenia rozwojowe, przy odpowiednio szybkich interwencjach i procesach terapeutycznych, mogą zostać całkowicie wyeliminowane (np. jąkanie się). Niestety, część z nich – zaburzenia ze spektrum autyzmu, niepełnosprawność intelektualna czy dysleksja nie są możliwe do całkowitego wyeliminowania. Terapia opiera się na zmniejszaniu ich negatywnego wpływu na życie oraz na nauce i ćwiczeniu umiejętności, umożliwiających i poprawiających codzienne funkcjonowanie. 

O ile nie ma możliwości całkowitego “wyprowadzenia” z powyższych zaburzeń, o tyle dzieci z problemami rozwojowymi w toku terapii mogą nauczyć się na tyle dobrze stosować poprawiające życie techniki, że ich zaburzenia w późniejszych latach życia mogą stać się ledwie dostrzegalne. Tak dzieje się w przypadku osób z dysfunkcjami szkolnymi czy ze spektrum autyzmu. 

Zaburzenia zachowania i zaburzenia emocjonalne u dzieci – co to jest? 

Jeśli chodzi o zaburzenia emocjonalne i dotyczące zachowania dzieci i młodzieży, to są to:

  • zaburzenia hiperkinetyczne (m.in. ADHD), 
  • zaburzenia zachowania (w tym na przykład zachowania opozycyjno-buntownicze), 
  • mieszane zaburzenia zachowania i emocji, 
  • zaburzenia emocjonalne rozpoczynające się zazwyczaj w dzieciństwie (ogólna trudność z wyrażaniem, przeżywaniem, okazywaniem emocji),
  • zaburzenia funkcjonowania społecznego (np. mutyzm wybiórczy czyli “wyłączanie się” mowy w określonych sytuacjach), 
  • zaburzenia nastroju, 
  • zaburzenia lękowe, 
  • zaburzenia odżywiania. 

Ostatnie trzy wymienione (nastroju, lękowe, odżywiania) nie są specyficzne tylko dla dzieci i młodzieży – mogą bowiem pojawić się w toku całego życia. 

Najczęstsze problemy psychiczne dzieci i młodzieży 

Dorośli zwykle zgłaszają się do psychologa z depresją i lękiem – u dzieci jest nieco inaczej. Najczęstszymi przyczynami, dla których dzieci i młodzież obejmowane są pomocą psychologiczną, są trudności związane z kontrolowaniem zachowań. 

Zaburzenia zachowania 

Agresja wobec ludzi i zwierząt, znęcanie się, grożenie, rozpoczynanie bójek, okazywanie fizycznego okrucieństwa, kradzieże, niszczenie własności, oszustwa, poważne i świadome łamanie reguł, nocowanie poza domem bez zgody rodzica, ucieczki z domu czy częste wagarowanie – to główne objawy zaburzeń zachowania. 

Pamiętajmy jednak – problemy z łamaniem praw innych ludzi czy powtarzające się zachowania nieakceptowane społecznie, rozumie się u dzieci/młodzieży jako  odreagowywanie zastępcze (tzw. acting out). To oznacza, że są wynikiem braku umiejętności poradzenia sobie z trudnymi emocjami, przeżyciami, myślami, itd.  

Jakie są przyczyny zaburzeń zachowania?

Słabe czy złe relacje rodziców z dzieckiem, są bardzo silnie związane
z zachowaniami antyspołecznymi. Niskie umiejętności wychowawcze matek i ojców mogą sprzyjać wywołaniu i trwaniu zaburzeń zachowania u dziecka. Szczególnie zagrożone są dzieci doświadczające przemocy fizycznej. Takie dzieciaki mają przekonanie, że świat jest niebezpiecznym miejscem, w którym przemoc est akceptowanym, a często jedynym znanym, dostępnym i skutecznym sposobem rozwiązywania problemów. 

Przekonanie o świecie jako złym  i niebezpiecznym miejscu może doprowadzić do rozwinięcia się osobowości antyspołecznej; przeczytasz o tym w artykule: https://psycholog-ms.pl/antyspoleczne-zaburzenie-osobowosci-objawy-leczenie-i-przyczyny-psychopatii/

Terapia zaburzeń zachowania 

Utrwalone przez lata wzorce zachowań trudniej poddają się korekcie – dlatego właśnie szczególnie ważne jest wczesne “wychwytywanie” problemów i trudności dzieci. Możemy zapobiegać rozwijaniu się zaburzeń, poprzez uczenie dzieci skutecznego rozwiązywania problemów czy radzenia sobie z emocjami. Im wcześniej rozpoczęta terapia, tym skuteczniejsza będzie. 

ADHD 

czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń u dzieci. Dziecko doświadczające ADHD cierpi na trudności lub zupełny brak umiejętności skupienia się. Jest też nadmiernie ruchliwe, czyli jego poziom aktywności jest niedostosowanay i zbyt intensywny w stosunku do wieku lub sytuacji. Trudością w sytuacjach społecznych może być też jego/jej impulsywność – natychmiastowe i nieadekwatne reakcje na bodźce. 

Rozpoznanie ADHD jest utrudnione tym, że każdy człowiek w ciągu życia przejawia takie objawy. Dodatkowo Zaburzenie to jest często rozpoznawane dopiero u dzieci w wieku szkolnym, gdy prowadzi do trudności w nauce lub problemów w funkcjonowaniu społecznym w szkole. Dzieje się tak dlatego, podstawowe objawy nadpobudliwości psychoruchowej (wysoki poziom aktywności, trudności w pozostawaniu bez ruchu przez długi czas, ograniczony czas koncentracji uwagi), są charakterystyczne dla wszystkich małych dzieci.

Diagnoza i terapia ADHD 

  1. Obserwacjea dziecka przez nauczycieli i rodziców, następnie
  2. diagnoza psychologiczna – wywiad z dzieckiem i rodzicami, analiza obserwacji i dokumentów od rodziców i nauczycieli, badanie psychologiczne, 
  3. badanie u lekarza psychiatry i inne konsultacje medyczne, decyzje dotyczące farmakoterapii,
  4. terapia dziecka: terapia psychologiczna/ treningi grupowe/ dodatkowe oddziaływania – np. trening słuchowy, terapia integracji sensorycznej, a także
  5. psychoedukacja rodziców. 

W pracy z dzieckiem z ADHD szczególnie istotne będzie stworzenie odpowiednich warunków w otoczeniu szkolnym i domowym, które umożliwią zarówno efektywną naukę jak i rozładowywanie gromadzącej się energii.  

smutne dziecko patrzy w ekran laptopa

Zaburzenia emocji u dzieci i młodzieży 

Zaburzenia lękowe 

Wraz z wiekiem rośnie ilość i złożoność doświadczanych emocji. Część dzieci, nie radzi sobie jednak z ich nazywaniem, rozumieniem czy wyrażaniem – wtedy zazwyczaj reagują lękiem. Objawy zaburzenia lękowego obejmują zmiany w zachowaniu, różne reakcje fizjologiczne i trudności poznawcze (np. brak koncentracji, rozkojarzenie). 

Objawy zaburzeń lękowych u dzieci 

Lęk może być wyrażany słowami, zachowaniem, płaczliwościa, moczeniem się, koszmarami sennymi. Czasami przybiera również postać somatyczną (cielesną) i objawia się m.in. bólem brzucha, głowy, silnym napięciem mięśni czy uczuciem duszności. Niestety, te objawy nie zawsze kojarzą nam się z lękiem, a po prostu ze słym samopoczuciem fizycznym dziecka. 

Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży, tak samo jak i u dorosłych występują w różnych postaciach, jako zespół lęku uogólnionego, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, czy lękowe zaburzenie separacyjne (strach przed rozłąką z ważnymi dla siebie osobami.) O lęku u osób dorosłych  możesz przeczytać w tym artykule: https://psycholog-ms.pl/ataki-paniki-objawy-i-rozpoznawanie/

Przyczyny zaburzeń lękowych u dzieci

Czynniki, które wpływają na rozwój trudności emocjonalny to predyspozycje genetyczne (np. wysoka wrażliwość), zaburzenia występujące u rodziców, doświadczone urazy, przebieg rozwoju poznawczego i uczenia się zachowań, a także relacje rodzinne i rówieśnicze. 

Terapia zaburzeń lękowych u dzieci 

Terapia zaburzeń lękowych u dzieci polega przede wszystkim na rozpoznaniu źródła lęku. W zależności od metody jaką stosuje terapeuta, następnym krokiem będzie wprowadzenie możliwości nazwania tych lęków przez dziecko, stworzenie przestrzeni do wyrażenia emocji, a następnie trenowanie z dzieckiem strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Rodzice są zawsze zaangażowani w proces terapeutyczny poprzez terapię rodzinną lub psychoedukację. 

Depresja u dzieci i młodzieży

Czy dziecko może mieć depresję? 

Tak. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu uznawano, że depresja jest chorobą charakterystyczną tylko dla dorosłych. Dziś wiemy, że dzieci też mogą doświadczać tego stanu, choć jego przebieg jest nieco inny niż u osób dorosłych;  wynika to z innego rodzaju doświadczenia życiowego czy zdolności do radzenia sobie.  

dziecko przy misce płatków

Depresja u dziecka jest tak samo powaznym stanem, jak w przypadku osoby dorosłej, Depresja to zaburzenie emocjonalne niosące ze sobą liczne negatywne skutki, takie niesie bowiem ze sobą takie trudności jak pogorszenie funkcjonowania wśród ludzi, problemy w nauce, a niekiedy grozi ryzykiem samobójstwa.

Objawy depresji u dzieci i młodzieży 

Objawy depresji u młodszych dzieci przybierają formę silnej drażliwości i objawów fizycznych. Dzieje się tak dlatego, że nie potrafią one skutecznie i trafnie opisywać swojego stanu słowami. U młodzieży, dysponującej szerszym zakresem słownictwa i przeżyć, symptomy mają bardziej indywidualny charakter. Nastolatki w depresji opisują swoje samopopoczucie jako wszechobecna bezradność i pesymizm. Mówią też o silnym, utrzymujacym się przygnębieniu, rozdrażnieniu. Nie potrafią cieszyć się z aktywności, przez co często mają również poczucie winy i czują niepokój. Dodatkowo, często obserwujemy u nich problemy w koncentracji uwagi, szybkie męczenie się i negatywną ocenę rzeczywistości. Jeśli chodzi o zmiany w zachowaniu, nastolatki w depresji zauważalnie wycofują się społecznie, mają problemy ze snem i apetytem, porzucają zainteresowania. Depresja jest bardzo niebezpieczną chorobą. W skrajnych przypadkach – zarówno dzieci jak i nastolatki mogą podjąć się prób samobójczych.

Skąd u dzieci bierze się depresja? 

Jeśli chodzi o przyczyny depresji u dzieci, istnieją liczne dowody na uwarunkowania genetyczne, choć silny wpływ ma też otaczające je środowisko. Depresja wiąże się u dzieci z negatywnymi wizjami dotyczącymi siebie, otaczającego świata i przyszłości. Dzieci w depresji osądzają też siebie w sposób nadmiernie surowy. Dzieci, które radzą sobie z dyskomfortem emocjonalnym – dążą do poprawy samopoczucia. Depresyjne jednostki odwracają uwagę od swoich emocji i są przekonane, że obniżonego nastroju nie da się zmienić. 

Należy pamiętać, że depresja może (ale nie musi!) być reakcją na trudne sytuacje
i wydarzenia w najbliższym otoczeniu. U dzieci pojawienie się jej związane jest np. z rozpadem rodziny czy problemami w życiu rodzinnym w ogóle. Szczególnie często depresja pojawia się u tych dzieci, które mają negatywne nastawienie do siebie, czują się niechciane, boją się, że są niekochane lub nie czują się bezpiecznie i stabilnie. Niestety, częstym zjawiskiem jest nawrót depresji w wieku dorosłym, dlatego tak ważne jest, aby zareagować odpowiednio wcześnie. 

Jak leczy się depresję u dzieci? 

O ile jednym z głównych sposobów leczenia depresji u osób dorosłych jest farmakoterapia, tak u dzieci nie jest ona jak dotąd uznawana za główną, skuteczną formę leczenia. W terapii dzieci i młodziezy stosuje się różne techniki i podejścia. Psycholog skupia się na utworzeniu wraz z dzieckiem bezpiecznej przestrzeni do wyrażania uczuć i emocji. Wspólnie podejmują naukę nazywania i wyrażania uczuć, planują aktywności, które dają satysfakcję. Dziecko uczy się podchodzenia do swoich trudności jako możliwych do rozwiązania, wspólnie z terapeutą uczy się rozpoznawać depresyjne myśli by z czasem umieć je modyfikować. Ważnym elementem jest także ćwiczenie rozwiązywania konfliktów i omawianie trudności w kontaktach z ludźmi. 

rozmowa rodziców z dziećmi

W sytuacji depresji dziecka, ważna i konieczna jest także terapia rodzinna i psychoedukacja opiekunów. Leczenie i terapia dzieci oraz młodzieży jest z reguły procesem obejmującym całą najbliższą rodzinę. Dzieje się tak, ponieważ to właśnie otoczenie dziecka ma kluczowe znaczenie dla jego rozwoju i samopoczucia, a depresja jest często objawem świadczącym o problemie całego systemu rodzinnego. 

Jak się przygotować do wizyty u psychologa z dzieckiem? 

Wizyta u psychologa jest dla każdego stresującym wydarzeniem, szczególnie jeśli jako rodzic czujesz się bezradny_a. Rodzice często nie wiedzą czy i jak przygotować się do wizyty w gabinecie. O co może zapytać psycholog? 

O co psycholog pyta na wizycie dotyczącej dziecka?

Informacje dotyczące doświadczanych trudności

  • Jakie trudności skierowały Was do gabinetu psychologicznego?
  • Kiedy pojawiły się te trudności?
  • Co jest dla Rodziców/Opiekunów niepokojące? 
  • Czy objawy pojawiają się regularnie czy tylko w konkretnych sytuacjach?

Informacje dotyczące sytuacji rodzinnej

  • Jak wygląda sytuacja rodzinna? Kto obecnie mieszka z dzieckiem?
  • Czy rodzice/opiekunowie dziecka są razem?
  • Czy dziecko ma rodzeństwo?
  • Czy w rodzinie pojawiały się już trudności ze zdrowiem psychicznym?
  • Czy rodzice/opiekunowie korzystali kiedyś z pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej?

Informacje o funkcjonowaniu społecznym dziecka 

  • Jak dziecko radzi sobie w szkole? 
  • Czy ma znajomych, przyjaciół? Ilu? Jak dogaduje się z dziećmi w klasie i z nauczycielami?
  • Czy ma znajomych poza szkołą? Jak nawiązuje relacje z innymi dziećmi? 

Informacje o rozwoju psychofizycznym dziecka

  • Czy dziecko choruje przewlekle?
  • Jak przebiegała ciążą? 
  • Jak przebiegał rozwój dziecka od urodzenia? Czy były zgłaszane jakieś problemy? 
  • Jak dziecko radzi sobie z trudnymi sytuacjami?
  • Czy dziecko chętnie rozmawia i zwierza się? Komu najchętniej? 

 

Psycholog będzie chciał poznać  również stosunek dziecka do obowiązków, jego rytm dnia. Ważne będzie określenie warunków materialnych rodziny, jej dotychczasowe trudności i problemy. 

rozmowa dziecka z kobietą na kanapie

Możecie czuć, jako rodzice, że to bardzo dużo, prywatnych informacji. Ponieważ czasami trudno jest odpowiadać na te pytania, pojawiają się różne reakcje i emocje – pierwsze spotkanie zwykle odbywa się bez dziecka. Tak samo jak ono ma prawo do poczucia bezpieczeństwa i zaufania w gabinecie, tak i Wy jako rodzice również powinniście mieć taką możliwość. Wasze emocje i trudności również będą brane pod uwagę w procesie terapeutycznym, a obecność dziecka podczas wywiadu może okazać się hamująca bądź krępująca.  Pierwsze spotkania mogą być trudne – w końcu zaufanie nie buduje się natychmiastowo. Jednak specjalista ma za zadanie zebrać jak najwięcej informacji, którymi może nie być łatwo się podzielić. Pamiętaj jednak – jesteśmy po to, aby pomóc. 

 

W naszej poradni Empatio, udzielamy pomocy zarówno dzieciom jak i młodzieży oraz całym rodzinom. W sytuacji trudności, jesteśmy w stanie zapewnić Wam pełnowymiarowy proces terapeutyczny – od konsultacji z psychologiem, po kontakt z psychiatrą, terapeutami indywidualnymi i rodzinnymi